Κυριακή, 27 Μαρτίου 2016

Στα ίχνη της γραφής (14) - Αρχαίοι Έλληνες - Το πρώτο αλφάβητο

Η επινόηση του αλφάβητου ήταν από τα πιο σημαντικά και καθοριστικά γεγονότα στην ιστορία της γραφής.
Τι είναι το αλφάβητο;
Είναι το σύστημα γραφής που έχει ένα μοναδικό γράμμα για κάθε σύμφωνο και φωνήεν. Μοιάζει με εργαλειοθήκη που μπορεί ο καθένας που γράφει να διαλέξει ό,τι χρειάζεται.Το αλφάβητο ήταν και εξακολουθεί να είναι το απλούστερο σύστημα γραφής. Έτσι περισσότεροι άνθρωποι μπορούσαν από την ανακάλυψή του και μετά να μάθουν να γράφουν και να διαβάζουν. Σκεφτείτε έναν γραφέα στην εποχή των Σουμέριων ή των Αιγυπτίων ή ακόμη και στην εποχή των Μινωιτών. Για να μάθει γραφή, έπρεπε να μάθει εκατοντάδες διαφορετικά σημεία και σύμβολα. Εμείς χρειαζόμαστε μόνο 24.
Πηγή: Ντόναχιου, Κ. (2009). Η ιστορία της γραφής. Αθήνα: Μεταίχμιο

Όμως, πώς ακριβώς, πότε και πού συνέβη το πέρασμα στο αλφάβητο, παραμένει μέχρι σήμερα μυστήριο.
Η πιο διαδεδομένη εκδοχή είναι ότι το ελληνικό αλφάβητο, προήλθε από το φοινικικό. Οι Έλληνες κατά τις εμπορικές τους συναλλαγές με τους φοίνικες πρόσεξαν πως χρησιμοποιούσαν ένα πολύ έξυπνο σύστημα γραφής, το οποίο χρησιμοποιούσε μόνο 22 γράμματα για να καταγράψει κάθε λέξη. Όμως είχε μόνο σύμφωνα και αυτό τους μπέρδευε. Με το ΠΔ για παράδειγμα, μπορούσαν να εννοούν ή πόδι ή παιδί ή πηδώ. Έτσι οι Έλληνες πρόσθεσαν τα φωνήεντα, που δεν είχαν οι Φοίνικες, ενώ σε ένα επόμενο στάδιο πρόσθεσαν και τα σύμφωνα Φ,Χ,Ψ.
Σύγκριση του φοινικικού και του ελληνικού αλφαβήτου - Πηγή: Σιγάλας, Α. (1974), Ιστορία της ελληνικής γραφής, Θεσσαλονίκη: Α.Π.Θ.

Τα αρχαία ελληνικά κείμενα ήταν γραμμένα χωρίς κενά διαστήματα ανάμεσα στις λέξεις. Όλες οι λέξεις ήταν γραμμένες με κεφαλαία γράμματα και χωρίς τόνους.

Ας δούμε ένα παράδειγμα: 

Η επιγραφή αυτή είναι σκαλισμένη σε μάρμαρο και βρέθηκε στην Αθήνα. Πιθανότατα αναφέρεται στη βιβλιοθήκη που έχτισε ο Τίτος Φλάβιος Πάνταινος στην αγορά της Αθήνας. Είναι γραμμένη με κεφαλαία γράμματα και γράφει:
ΒΥΒΛΙΟΝΟΥΚΕΝΕΣΧΗΣΕΤΑΙΕΠΕΙΩΜΟΣΑΜΕΝ:ΑΝΥΓΗΣΕΤΑΙΑΠΟΩΡΑΣΠΡΩΤΗΜΕΧΡΙΕΚΤΗΣ
Αν χωρίσουμε τις λέξεις λέει:
ΒΥΒΛΙΟΝ ΟΥΚ ΕΝΕΣΧΗΣΕΤΑΙ ΕΠΕΙ ΩΜΟΣΑΜΕΝ. ΑΝΥΓΗΣΕΤΑΙ ΑΠΟ ΩΡΑΣ ΠΡΩΤΗ ΜΕΧΡΙ ΕΚΤΗΣ
Και αν το μεταφράσουμε: 
Βιβλίο δε θα εξαχθεί επειδή ωμόσαμε (ορκιστήκαμε). Θα ανοίγει από ώρα πρώτης μέχρι έκτης
Και σε απλά ελληνικά:
Κανένα βιβλίο δε θα βγαίνει από τη βιβλιοθήκη γιατί το ορκιστήκαμε. Η βιβλιοθήκη θα είναι ανοιχτή από την πρώτη μέχρι την έκτη ώρα.

Αυτό το αλφάβητο διδάσκονταν, λοιπόν, τα παιδιά στην αρχαία Αθήνα. Όχι όλα! Μόνο τα αγόρια πήγαιναν σχολείο, όταν γίνονταν εφτά χρονών. Μάθαιναν ανάγνωση, ορθογραφία, γραμματική, αριθμητική, μουσική και γυμναστική. Παιδαγωγός εκείνη την εποχή λεγόταν ο δούλος που συνόδευε το παιδί από το σπίτι του στον δάσκαλο. Ο γραμματιστής, έτσι λεγόταν ο δάσκαλος μάθαινε στο παιδί  ανάγνωση, γραφή και αριθμητική. Ο παιδαγωγός παρακολουθούσε κι εκείνος το μάθημα κι έτσι μπορούσε να βοηθήσει τον μαθητή στο σπίτι. Ο δάσκαλος της μουσικής λεγόταν κιθαριστής, ενώ ο δάσκαλος της γυμναστικής λεγόταν παιδοτρίβης.

Στην αρχαιότητα χρησιμοποιούνταν ένα πλήθος υλικών γραφής. Αντίθετα με μας σήμερα που γράφουμε επάνω στο χαρτί σχεδόν αποκλειστικά, οι αρχαίοι χρησιμοποιούσαν ένα πλήθος επιφανειών για να γράψουν, όπως τον λίθο, τον πηλό, τα μεταλλικά ελάσματα, τις ξύλινες πινακίδες και τον πάπυρο.
Πάρα πολύ απλό υλικό γραφής αποτελούσαν τα θραύσματα από πήλινα αγγεία, τα λεγόμενα όστρακα, υλικό πρακτικό και αδάπανο. Η γραφή επάνω στα όστρακα ήταν άλλοτε εγχάρακτη και άλλοτε με σινική μελάνη. Όπως προκύπτει από τα σχετικά ευρήματα, τα όστρακα χρησιμοποιούνταν για φορολογικές αποδείξεις, σημειώσεις, βεβαιώσεις, επιστολές και κυρίως μαθητικές ασκήσεις.

Αφού μελετήσαμε όλα τα παραπάνω και συμβουλευτήκαμε τις αντιστοιχίες των γραμμάτων στον αρχαίο ελληνικό αλφάβητο με το σύγχρονο, γράψαμε κι εμείς τα δικά μας ονόματα στα αρχαία, πάνω σε θραύσματα από πηλό!